Chapter 9 (CY)(Preview)
Bydd addasu i’r dyfodol yn golygu cyfuno parodrwydd tymor byr, ymarferol cartrefi a chymuned â chynllunio tymor hir. Bydd angen iddo gofleidio prosesau naturiol mor aml â phosibl, cryfhau nodweddion clustog naturiol a defnyddio amddiffynfeydd adeiliedig yn ddoeth – ond dim ond os yw’n well eu cyfiawnhau.
Nid moethusrwydd yw gwarchod archifau naturiol o newid amgylcheddol a chefnogi cynefinoedd fel morfeydd heli a chorsydd. Maen nhw’n rhan o strategaeth ydym sy’n cyd-fynd â sut mae arfordir Dyfi wedi esblygu erioed.
Yma, rydyn ni’n amlinellu ein hargymhellion i helpu cymunedau yn aber afon Dyfi a’r i gynllunio, paratoi ac addasu ar gyfer yr hyn sydd o’n blaenau.
Camau gweithredu ar gyfer ein cymunedau a’n hunigolion
Isod ceir rhai camau ymarferol ar sail tystiolaeth i leihau risgiau a chynyddu ein yn wyneb newid yn yr hinsawdd a llifogydd sy’n cyflymu.
Rydyn ni wedi seilio’r argymhellion hyn ar ddealltwriaeth o arfordir hynafol y rhanbarth a’i ddylanwad ar lifogydd. Maent yn cyd-fynd â chynllun modern a chynhwysfawr ar gyfer rheoli’r perygl o lifogydd.
Deall i ble mae dŵr eisiau mynd Mae terasau afonydd, llwybrau afonydd hynafol (a elwir yn balaeosianeli), mawn a yn dweud wrthych ble bydd dŵr yn cronni yn ystod llifogydd.
Mae mapiau hanesyddol lleol, Arolwg Daearegol Prydain a mapiau llifogydd Cyfoeth Naturiol Cymru, a gwybodaeth gymunedol (pa gaeau sy’n gorlifo a pha mor aml) yn hanfodol. Mae tir sy’n gored â draenau neu uwch hyn yn draenio’n wahanol i dir sy’n gored ar fawn isel neu orlifdir llifwadol.
Mae mapiau llifogydd Cyfoeth Naturiol Cymru yn defnyddio technoleg a gwyddoniaeth arloesol. Yn gyntaf, defnyddir Lidar (sganio â laser) i greu map manwl iawn o siap ac uchder y tir. Yna, mae modelau hydrology yn amcangyfrif faint o ddŵr sy’n mynd i mewn i afonydd yn ystod glawiad, ac mae modelau hydrolig yn dangos sut mae’r dŵr hwnnw’n symud ar draws yr arfordir a’r gorlifdir.
Er mwyn cynllunio ar gyfer y dyfodol, mae’r modelau hyn yn cael eu haddasu i gynnwys senarios newid yn yr hinsawdd – fel cynnydd a rhagwelir yn lefel y môr, glaw trymach a stormydd amlach – ar sail Rhagolygon Hinsawdd diweddaraf y DU. Mae’r cyfuniad hwn yn rhoi darlun clir i gymunedau o beryglon llifogydd nawr ac yn y dyfodol.
Cynllunio ar gyfer sawl math o ddyfodol Dylai cynllunio ar gyfer perygl llifogydd ystyried amrywiaeth o senarios o ran glaw a chynnydd yn lefel y môr. Mae cynllunio swyddogol a mapio gan Cyfoeth Naturiol Cymru a chynlluniau rheoli perygl llifogydd awdurdodau lleol yn fan cychwyn da i ddeiliaid tai, cynllunwyr a grwpiau cymunedol.
Cymryd camau i ddiogelu eich eiddo a’ch cymuned Cynlluniau llifogydd cymunedol
Gall grwpiau gweithredu llifogydd lleol, llwybrau gwacáu clir, systemau rhybuddio lleol a lleoliadau llochesi (a drefnir ymlaen llaw) leihau’r risg i fywyd a chyflymu adferiad.
Mae’r Borth ac Ynys-las wedi cyhoeddi cynllun argyfwng cymunedol, sy’n cynnwys gwybodaeth am stormydd, toriadau pŵer, eira yn para am gyfnod hir a thân.
Rhagor o wybodaeth am rybuddion llifogydd ar wefan Cyfoeth Naturiol Cymru.
Diogelu eich eiddo
Codi pwyntiau trydanol, gosod byrddau llifogydd neu amddiffynfeydd y gellir eu tynnu ymaith yn y tymor byr.
Os yw’n gost-effeithiol, defnyddio deunyddiau sy’n gwrthsefyll dŵr ar lefel y llawr gwaelod.
Gwneud yn siŵr bod unrhyw yswiriant yn ystyried mapiau llifogydd swyddogol – mae’r rhain ar gael ar wefan Cyfoeth Naturiol Cymru.
Gallwch gael rhagor o wybodaeth am yr hyn y bydd y prif gwmnïau yswiriant yn y DU yn ei gynnwys a ddim yn ei gynnwys ar wefan Which?.
Cael help a chefnogaeth, cyn ac ar ôl llifogydd
Y Fforwm Llifogydd Cenedlaethol yn elusen sy’n helpu, yn cefnogi ac yn cynrychioli pobl sydd mewn perygl o lifogydd.
Maen nhw’n cynnig gwasanaethau adfer llifogydd arbenigol, gwybodaeth a chyngor (gan gynnwys sut i ymdopi ar ôl trychineb llifogydd), hyfforddiant proffesiynol ac yn gweithio gyda chymunedau i’w grymuso i leihau eu risg o lifogydd.
Mae Floodmart.com, canolfan ar-lein yr Unol Daleithiau, yn cynnig cyngor ar lifogydd, gan gynnwys 12 ffordd o wella’n emosiynol ar ôl llifogydd.
Pwy i gysylltu â nhw yn ystod neu ar ôl llifogydd
Os yw eich bywyd mewn perygl Ffoniwch 999
Gwirio rhybuddion llifogydd byw Ewch i flood-warning.naturalresources.wales neu ffoniwch Linell Llifogydd Cyfoeth Naturiol Cymru ar 0345 988 1188 (24 awr y dydd)
Rhoi gwybod am argyfwng nwy Ffoniwch y Gwasanaeth Argyfwng Nwy Cenedlaethol ar 0800 111 999 (24 awr y dydd)
Rhoi gwybod am argyfwng dŵr neu garthffosiaeth Ffoniwch Dŵr Cymru ar 0800 052 0130 neu 0800 085 3968
Rhoi gwybod am doriad trydan Ffoniwch 105 neu ewch i powercut105.com
Gwirio am gau ffyrdd lleol neu ofyn am fagiau tywod Ffoniwch yr awdurdod lleol: Cyngor Gwynedd ar 0176 677 1000 neu Gyngor Sir Powys ar 0159 782 5275 (y tu allan i oriau swyddfa)
Rhoi gwybod am ddraen wedi’i flocio neu ddŵr wyneb ar y ffordd Ffoniwch eich cyngor lleol:
- Cyngor Sir Ceredigion ar 0154 557 0881 (yn ystod oriau swyddfa)
- Cyngor Sir Powys ar 0345 602 7035
Rhoi gwybod am argyfyngau priffyrdd yng Ngheredigion (y tu allan i oriau swyddfa) Ffoniwch Cyngor Sir Ceredigion:
- Gogledd Ceredigion ar 0197 062 5277
- De Ceredigion ar 0123 985 1604
Os yw eich eiddo wedi gorlifo neu os yw eich cerbyd wedi’i ddifrodi Cysylltwch â’ch yswiriwr a dilynwch eu cyngor
Gallwch hefyd gofrestru i dderbyn rhybuddion llifogydd am ddim gan Cyfoeth Naturiol Cymru.
Camau gweithredu ar gyfer rheolwyr llifogydd ac arfordiroedd, llunwyr polisïau ac ymarferwyr
Polisi, cyllid, cynllunio a llywodraethu Yma, mae cynnal adolygiadau beirniadol, creu partneriaethau, sicrhau cyllid a defnyddio’r offer cynllunio diweddaraf yn allweddol i ddenu cyllid gan y llywodraeth, a lobïo gweinidogion am yr adnodd hanfodol sydd ei angen arnom i gefnogi addasu yn y dyfodol.
Targedu cyfleoedd cyllido aml-fudd Ceisio cyllid integredig ar gyfer prosiectau sy’n cynnig nifer o fanteision, fel lleihau’r perygl o lifogydd, gwella natur ac adfer mawn.
Defnyddio adnoddau cynllunio i osgoi unrhyw gamgymeriadau Cryfhau polisïau cynllunio lleol i lywio prosiectau adeiladu newydd i ffwrdd o barthau â thebygolrwydd uchel o lifogydd a mynnu safonau sy’n gallu gwrthsefyll yr hinsawdd ar gyfer unrhyw ddatblygiad a ganiateir.
Cynnal gwaith monitro ac adolygu Gwreiddio adolygiadau addasu cyfnodol (er enghraifft, bob pum mlynedd) sy’n diweddaru tybiaethau, yn ymgorffori rhagolygon newydd ac yn addasu llwybrau. Mae ymgorffori prosesau adolygu tryloyw sy’n cael eu harwain gan randdeiliaid yn helpu i feithrin dilysrwydd a hyblygrwydd.
Mabwysiadu cynlluniau rhanbarthol ar sail senarios hyd at 2075 a thu hwnt Defnyddio Rhagolygon Hinsawdd y DU (UKCP18) a goddefiadau lefel môr rhanbarthol Cymru i werthuso amrywiaeth o ddyfodolau ar gyfer y dyfodol a phroffion straen hyd at 2075 a thu hwnt.
Rhaid i awdurdodau lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru gynnwys goddefiadau lefel y môr a chanllawiau rhanbarthol mewn cynlluniau rheoli perygl llifogydd lleol ac unrhyw benderfyniadau i osgoi caniatáu datblygiadau newydd mewn parthau risg uchel.
Dylunio ar gyfer hyblygrwydd ac addasu fesul cam yn hytrach nag atebion sengl, di-droi’n-ôl er mwyn osgoi unrhyw fuddsoddiadau anffodus.
Creu partneriaethau dalgylch Ehangu a ffurfioli partneriaethau sy’n cynnwys Cyfoeth Naturiol Cymru, awdurdodau lleol, Biosffer Dyfi, ffermwyr, cyflenwyr dŵr a grwpiau cymunedol. Mae hyn er mwyn iddyn nhw allu cydlynu rheolaeth naturiol ar lifogydd yn well, modelu a mapio sianeli afonydd a gorlifdiroedd sydd wedi’u halogi, ac atebion strategol ar sail natur.
Blaenoriaethu atebion ar sail natur ac atebion hybrid Cyn belled ag y bo modd, adfer morfeydd heli, tywyni a mawn fel amddiffynfeydd byw, addasol, a gwneud defnydd dethol o strwythurau adeiliedig os oes angen diogelu asedau hanfodol.
Adfer morfeydd heli a thwyni
Mae caniatáu lle ar gyfer morfeydd heli a thwyni sy’n gwahanu ynni’r tonnau ac yn dal gwaddod i fudo i mewn i’r tir (lle bo hynny’n ymarferol) yn cynyddu hirdymor yr arfordir.
Mae adliniad wedi’i reoli – lle caniateir i dir ddychwelyd yn gynefin – eisoes yn opsiwn sy’n cael ei argymell mewn llawer o aberedd y DU a gall fod yn briodol ar gyfer rhannau o afon Dyfi lle nad yw gwarchodaeth hirdymor yn bosibl. Mae angen rheoli’r dull hwn yn ofalus mewn cydweithrediad agos â thirfeddianwyr lleol y mae eu bywoliaeth yn dibynnu ar y tir hwn.
Gwarchod mawn a chorsydd
Mae cynnal Cors Fochno a’r corsydd cyfagos yn cadw mawn i weithredu fel storfa dŵr. Mae hefyd yn lleihau llifogydd ac yn gwarchod natur.
Mae tystiolaeth o’r cofnod mawn hefyd yn dadlau dros ddiogelu’r archifau hyn gan eu bod yn cynnwys cofnodion hir o stormydd yn y gorffennol.
Mae enghraifft o’r gwaith cadwraeth hwn yn digwydd yng Nghwm Elan, lle mae dau brosiect adfer llwyddinnus yn helpu i atal mawn ac adfer 28 hectar o orgors.
Cynnal mesurau naturiol i amddiffyn rhag llifogydd
Gall plannu argaeau sy’n gollwng ac adfer coetiroedd a glannau afonydd arafu llif, cadw a lleihau i lawr afon. Maen nhw’n fwyaf effeithiol pan gânt eu defnyddio ar y cyd ac ar draws lleiniau is-ddalgylchoedd bach yr ucheldir – a phan fydd tirfeddianwyr yn gysylltiedig.
Gwaith ar raddfa
Mae perygl llifogydd afon, cyflenwad gwaddod a halogi yn tarddu i fyny’r afon. Mae mesurau rheoli llifogydd naturiol a defnydd tir ar raddfa yn lleihau , yn dal gwaddod ac yn sicrhau manteision ar y cyd o ran bioamrywiaeth. Gall mesurau fel adfer coetir gan gynnwys pori cynaliadwy ar gyfer da byw helpu i leihau erydu.
Mae tystiolaeth o fentrau lleol, fel rhai ym Mhennal a Thal-y-bont, yn dangos nifer o fanteision lleol pan fydd ffermwyr a chymunedau’n arwain prosiectau.
Fodd bynnag, mae angen lliniairu’r cynlluniau hyn ag amddiffynfeydd eraill mewn dalgylchoedd ac ardaloedd draenio sy’n fwy na 10km², gan nad ydynt yn cynnig amddiffyniad nac yn lleihau difrod i lifogydd mawr, fel y digwyddodd yng Ngheredigion ym mis Mehefin 2012.
Dylunio a chynnal a chadw a seilwaith Mae’n hanfodol diogelu seilwaith aber afon Dyfi a dylunio atebion peirianyddol sy’n addasol, yn hawdd eu cynnal ac yn ecogyfeillgar.
Cynnal seilwaith hanfodol
Mae rheilffordd Aberystwyth-Machynlleth yn rhedeg drwy ardaloedd isel a dyfrynnau afonydd, sy’n golygu ei bod yn agored iawn i effeithiau newid yn yr hinsawdd. Bydd lefelau’r môr yn codi a llifogydd dwys amlach yn cynyddu’r risg o dorri’r arglawdd, gorlifo’r cledrau a tharfu ar wasanaethau.
I gymunedau lleol, mae hyn yn golygu llai o ddibynadwyedd ar gyfer cymudo, twristiaeth a mynediad brys – ac o bosibl ynysu pentrefi ac effeithio ar fywoliaeth pobl. Heb fesurau addasu mawr, fel cryfhau argloddiau neu godi rhannau o’r cledrau, gallai’r amhariadau hyn ddigwydd yn amlach yn y dyfodol, gan effeithio ar yr economi ac ar fywyd bob dydd yn nyffryn Dyfi.
Dod o hyd i’r prif ffyrdd a chyfleustodau (fel ffordd yr A487, pontydd neu waith trin dŵr) a fyddai’n achosi crychdonau mawr pe baent yn methu. Defnyddio dyluniadau uwch, ffyrdd uwch a morgloddiau cryfach wedi’u hadeiladu ar gyfer lefelau dŵr yn y dyfodol i’w diogelu.
Osgoi caledu’r arfordir yn gyffredinol (gan ddefnyddio deunyddiau fel craig, concrit neu ddur), sy’n gallu achosi colli cynefinoedd .
Gweithredu safonau dylunio sy’n caniatáu ar gyfer addasu
Dylai dyluniadau peirianyddol ganiatáu ar gyfer strwythurau y gellir eu codi neu eu tynnu oddi wrth ei gilydd yn nes ymlaen (mewn rhannau modiwlaidd gyda draeniau y gellir eu disodli’n hawdd), gan ddefnyddio deunyddiau a siapiau sy’n lleihau gwaith cynnal a chadw ac effaith ecolegol.
Gwarchod a rheoli gwaddodion yn ofalus Mae sawl ffordd o gadw golwg ar waddodion wedi’u halogi, sianeli afonydd a gorlifdiroedd.
Mapio a monitro gwastraff mwyngloddio halogedig a mwynlif (gweddillion graean mân a gynhyrchir o’r broses falu mewn gweithrediadau mwyngloddio)
Creu rhestr wedi’i blaenoriaethu o hen safleoedd mwyngloddio a gorlifdiroedd a sianeli sydd wedi’u halogi i lawr yr afon.
Sefydlogi neu sicrhau pentyrrau gwastraff mwyngloddio risg uchel (tomenni rwbel) drwy blannu llystyfiant neu adeiladu strwythurau amddiffynnol i atal halogion rhag lledaenu yn y dyfodol.
Cynhyrchu mapiau risg ar gyfer cymunedau a ffermwyr sy’n byw ar orlifdiroedd wedi’u halogi.
Asesu ansawdd cyn i unrhyw waith gael ei wneud
Rhaid i Asesiadau o’r Effaith Amgylcheddol ar gyfer unrhyw brosiect newydd sy’n tarfu ar orlifdiroedd neu fwd llanw asesu crynodiadau a llwybrau metel er mwyn osgoi tarfu ar unrhyw waddod llygredig.
Os nad oes modd osgoi tarfu ar y gwaddod, creu a gweithredu mesurau cyfyngu, adfer neu waredu diogel.
Bydd sefydlogi gwastraff ucheldirol allweddol yn lleihau unrhyw lygredd yn y dyfodol. Mae adnoddau modelu a mapio newydd yn helpu i leoli sianeli afonydd a gorlifdiroedd halogedig, yn ogystal â chynnig arweiniad clir ar sut i’w rheoli.
Systemau monitro, data a rhybuddio Gwella mesurydd lefel llanw ac afonydd, rhwydweithiau glawiad ucheldirol, a synwyryddion ansawdd dŵr a gwaddod mewn isafonydd allweddol.
Defnyddio modelau rhagfynegi cyfuniad afonydd-llanw i roi rhybuddion cynnar ar gyfer digwyddiadau cyfansawdd (pan fydd sawl sbardun llifogydd yn digwydd ar unwaith, h.y. ymchwydd storm o’r môr yn ystod penllanw a llifogydd afon), sy’n gallu cynyddu effeithiau llifogydd. Gallwch ddysgu rhagor am rybuddion llifogydd ar wefan Cyfoeth Naturiol Cymru.
Creu mapiau data gweledol sy’n hygyrch i’r gymuned a chanllawiau lleol clir. Mae gwybodaeth amser real yn cryfhau ymateb ein cymuned ac yn cefnogi penderfyniadau lleol.
Parodrwydd ar lefel gymunedol a gwydnwch cymdeithasol Mae hyn yn ymwneud â sicrhau bod cymunedau’n barod ar gyfer newid a’u bod yn cael dweud eu dweud ynghylch sut mae penderfyniadau’n cael eu gwneud.
Cynlluniau llifogydd cymunedol ac addasu eiddo
Cryfhau grwpiau gweithredu llifogydd lleol, cynhyrchu cynlluniau gwacáu wedi’u hymarfer, nodi safleoedd lloches cymunedol a llwybrau mynediad â blaenoriaeth, a hyrwyddo mesurau ar lefel eiddo (pwyntiau trydan uwch, rhwystrau symudol, deunyddiau sy’n gallu gwrthsefyll llifogydd). Rhaid i’r broses o wneud penderfyniadau fod yn gyfranogol ac yn dryloyw.
Annog perchnogion tai i gymryd camau i yswirio eu heiddo, gan lobïo am drefniadau yswiriant teg.
Cefnogi pobl a’u bywoliaeth
Er mwyn helpu pobl hynny nad oes modd diogelu eu cartrefi a’u ffermydd mwyach, mae angen dull teg a hirdymor arnom sy’n eu helpu i adleoli yn ogystal â’u digolledu am eu colledion. Mae angen i’r cynllun hwn hefyd benderfynu sut i symud amddiffynfeydd môr yn ôl yn strategol – i gyd mewn ffordd sy’n diogelu cymunedau ac yn cynnal cydlyniant cymdeithasol ac economaidd lleol.
Treftadaeth ddiwylliannol ac archifau naturiol newid amgylcheddol Mae mawndiroedd, gorlifdiroedd a aberol Dyfi yn storio cofnodion hynafol o newid yn lefel y môr a gweithgarwch dynol yn y gorffennol. Rhaid i unrhyw brosiectau addasu – yn enwedig adliniad wedi’i reoli, carthu neu waith ar orlifdir – gynnwys arolwg archaeolegol a monitro i gofnodi treftadaeth sydd dan fygythiad.
Drwy weithio gyda phrifysgolion, amgueddfeydd a grwpiau treftadaeth, gallwn ddiogelu safleoedd hanesyddol. Mae hyn yn cynnwys dewis yn ofalus lle i gloddio, diogelu safleoedd eraill lle maent yn sefyll ac addysgu’r cyhoedd i ddangos bod achub y safleoedd hyn yn rhan o’n gwaith cynllunio .
Camau gweithredu ar gyfer y pum mlynedd nesaf
Yn y tymor byr, dyma bump o’r camau gweithredu mwyaf hanfodol y gall rheolwyr llifogydd ac arfordiroedd, llunwyr polisïau ac ymarferwyr eu defnyddio i gefnogi ein cymunedau:
Diweddaru asesiadau risg lleol Defnyddio mewnbynnau diweddaraf UKCP18 am lefel y môr a mapio llifogydd Cyfoeth Naturiol Cymru. Nodi’r ardaloedd hynny sydd yn y perygl mwyaf, gan gynnwys seilwaith, cymunedau a safleoedd sydd wedi’u halogi.
Mapio halogi gan hen fwyngloddiau ar sianeli afonydd a gorlifdiroedd Blaenoriaethu sefydlogi hen domenni gwastraff (tomenni rwbel) lle maent fwyaf tebygol o erydu. Canolbwyntio hefyd ar greu cynlluniau gweithredu rheoli mewn cymunedau a ffermydd sydd wedi’u lleoli ar orlifdiroedd sydd wedi’u halogi.
Uwchraddio cynlluniau peilot ar gyfer rheoli llifogydd yn naturiol ac adfer mawndiroedd Adeiladu ar brosiectau Pennal 2050 a Thal-y-bont, gyda metrigau gwerthuso ar gyfer dal , canlyniadau bioamrywiaeth a pha mor fuddiol ydynt i’r systemau dŵr.
Datblygu pecynnau addasiadau cymunedol Mae’r rhain yn cynnwys taflenni, grantiau eiddo, ymarferion gwacáu adeiladau a chryfhau cyrhaeddiad rhybuddion llifogydd.
Symud amddiffynfeydd môr i mewn i’r tir (adliniad strategol) pan fydd costau’n mynd yn rhy uchel i’w fforddio Mae hyn yn golygu dod o hyd i safleoedd newydd, penderfynu pwy sy’n berchen ar y tir a threfnu sut i’w digolledu.
Enghreifftiau o wydnwch yn ardal Dyfi
Dyma ddwy enghraifft o sut mae cymunedau yn ardal Dyfi yn rhoi cynlluniau ar waith ar hyn o bryd.
Cafodd pentref Tal-y-bont, lle mae Afon Ceulan a Leri yn cyfarfod, ei effeithio’n ddifrifol iawn gan lifogydd ym mis Mehefin 2012. Ar ôl hynny, mae Tal-y-bont wedi dangos ar galluo i addasu i lifogydd ar lefel dŵr drwy ffurfio grŵp llifogydd cymunedol, sef y “Tal ybont Floodees”.
Mae’r grŵp yn darparu cefnogaeth i bobl y mae eu cartrefi wedi dioddef llifogydd (neu sydd mewn perygl o ddioddef llifogydd). Dechreuodd y Tal-y-bont Floodees hefyd raglen blannu coed fawr yn nalgyldoedd Ceulan a Leri i fyny’r afon o Dal-y-bont i geisio lleihau dŵr ffo a llif afonydd.
Ar ochr ogleddol dyffryn Dyfi, mae Prosiect Rheoli Llifogydd yn Naturiol Pennal 2050 sy’n cael ei arwain gan ffermwyr ac sydd wedi ennill gwobrau, yn rhedeg rhaglen uchelgeisiol sy’n rheoli erydu tir a llif araf ar draws dros 7,000 erw. Gallwch ddysgu mwy am y prosiect hwn ar GOV.UK.
