Chapter 6(CY)(Preview)
Dogfennau a chanllawiau ffurfiol yw polisïau sy’n cael eu gweithredu gan sefydliadau. Maent yn sicrhau cysondeb a gwneud penderfyniadau effeithiol. Pan fyddwn yn cyfeirio at bolisi morol Cymru, gallwn edrych ar gyfrifoldebau Llywodraeth Cymru a chyfrifoldebau datganoledig Cyfoeth Naturiol Cymru, ond hefyd ar awdurdodau lleol a’u rôl o ran gweithredu a dilyn polisïau.
Gall polisïau’r Llywodraeth gael effaith ddifrifol ar ein bywydau. Mae’n bwysig deall pwysigrwydd am wahanol bethau er mwyn gwybod sut gallwn ni sicrhau newid. Yn aml, gall deall ffiniau gwahanol sefydliadau’n rhoi atebolrwydd a chyfrifoldeb yn ôl i’r cyffyr neu sefydliadau eraill y Llywodraeth. Drwy ddeall pa gorff rheoleiddio sydd â chyfrifoldeb cyfreithiol, rydym mewn sefyllfa well i ofyn am gymorth a diddaliad gywir.
Mae’r bennod hon yn nodi polisïau pwysig sy’n ymwneud â Chymru a’r arfordir, newid yn yr hinsawdd a rheoli llifogydd.
Cofiwch fod polisïau’n newid dros amser. Byddwn yn gwneud ein gorau i ddiweddaru’r bennod hon, ond dyma’r fersiwn fwyaf cywir fel yr oedd pethau ym mis Ionawr 2026.
Pwy sy’n gyfrifol am atal llifogydd a’r arfordir yng Nghymru?
Mae cyfrifoldeb yn cael ei ddal ar y cyd rhwng sawl corff.
Llywodraeth Cymru
Mae Llywodraeth Cymru yn pennu cyfeiriad strategol ac amcanion ar gyfer rheoli perygl llifogydd ac yn blaenoriaethu cyllid rheoli perygl llifogydd. Mae hefyd yn gosod y polisi ar gyfer erydu .
Mae’n gweithredu fel Awdurdod Rheoli Risg yn ei ddyletswyddau fel yr awdurdod priffyrdd ar gyfer traffyrdd a chefnffyrdd. Mae Awdurdodau Rheoli Risg yn sefydliadau sydd â chyfrifoldeb statudol dros reoli perygl llifogydd ac erydu .
Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn gyfrifol am gynllunio a thrwyddedu morol a pholisi bioamrywiaeth morol, a’r strategaethau cenedlaethol ar gyfer datgarboneiddio ac addasu i’r hinsawdd.
Cyfoeth Naturiol Cymru
Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn darparu goruchwyliaeth gyffredinol ac yn cyfathrebu ynghylch rheoli perygl llifogydd yng Nghymru. Mae’n gyfrifol am reoli perygl llifogydd o brif afonydd, cronfeydd dŵr a’r môr. Mae ganddo hefyd rôl aruchwylio ehangach ar gyfer yr holl waith rheoli perygl llifogydd ac erydu yng Nghymru.
Mae gan Cyfoeth Naturiol Cymru rôl statudol eang sy’n canolbwyntio ar reoli, diogelu a gwella amgylchedd ac adnoddau naturiol Cymru yn gynaliadwy.
Mae dyletswyddau Cyfoeth Naturiol Cymru mewn perthynas â pherygl llifogydd yn cynnwys:
- Adrodd i’r Gweinidog ar y perygl o lifogydd ac erydu yng Nghymru, gan gynnwys defnyddio’r Strategaeth Genedlaethol
- Gweithredu fel cynghorydd, ymgynghorai a rheoleiddiwr
- Gweithredu fel rheolwr tir mwyaf Cymru\Dynodi ardaloedd gwarchodedig
- Rhagfynegi, rhybuddio a rhoi gwybod am lifogydd posibl a gwirioneddol o bob ffynhonnell llifogydd ar y cyd â phartneriaid yn y Swyddfa Dywydd
- Dynodi strwythurau neu nodweddion penodol sy’n effeithio ar berygl llifogydd neu erydu
- Mapio perygl llifogydd
- Cynnal amddiffynfeydd llifogydd
- Ymdrin â’r newid yn yr hinsawdd (gan gynnwys Cynllun Ymdrin â’r Newid yn yr Hinsawdd 2023–2027)
- Cydlynu ymatebion i argyfyngau
Rhaid iddo hefyd ddilyn a chymhwyso egwyddorion rheoli cynaliadwy ar adnoddau naturiol, fel sy’n ofynnol o dan Ddeddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016.
Awdurdodau lleol fel Awdurdodau Llifogydd Lleol Arweiniol ac Awdurdodau Priffyrdd
Mae gan yr Awdurdod Llifogydd Lleol Arweiniol (LLFA), sef Cyngor Sir Ceredigion ar gyfer rhanbarth Borth i Ynys-hir, gyfrifoldebau a phwerau i reoli llifogydd o ffynonellau lleol sy’n cynnwys cyrsiau dŵr cyffredin (sianeli naturiol neu artiffisial y mae dŵr yn llifo drwyddynt, gan gynnwys nentydd, ffosydd, draeniad a chwlfertau, ond nid ydynt yn cynnwys prif afonydd), dŵr wyneb a dŵr daear. Mae hefyd yn rheoli draenio priffyrdd (ac eithrio cefnffyrdd) fel yr Awdurdod Priffyrdd.
Mae’r dyletswyddau y mae’n rhaid i Gyngor Sir Ceredigion eu cyflawni yn cynnwys:
- Paratoi Strategaeth Leol ar gyfer Rheoli Perygl Llifogydd
- Cydymffurfio â’r Strategaeth Genedlaethol
- Cydweithredu ag awdurdodau eraill
- Ymchwilio i bob achos o lifogydd yn yr ardal
- Cadw rhestr o strwythurau a nodweddion a allai effeithio ar y perygl o lifogydd
Yn ogystal, mae gan Gyngor Sir Ceredigion bwerau caniataol – mae hyn yn golygu nad oes dyletswydd i weithredu, ond gall wneud y pethau hyn os yw’n dewis gwneud hynny.
Mae hyn yn cynnwys y pwerau i:
- Wneud cais am wybodaeth am lifogydd a draenio
- Dynodi rhai strwythurau sy’n effeithio ar y perygl o lifogydd/erydu
- Gwneud gwaith i gynnwys camau rheoli risg ehangach
Mae’r Cyngor hefyd yn gallu achosi llifogydd neu erydu dan rai amodau. Gallwch gael rhagor o wybodaeth am reoli perygl llifogydd lleol ar wefan Cyngor Sir Ceredigion.
Ymhellach i fyny’r aber, ceir gwahanol awdurdodau lleol arweiniol, sef Gwynedd a Phowys, lle mae’r egwyddorion a’r cyfrifoldebau yr un fath, ond mae gan y sir o fewn ei hardaloedd nhw o’r rhanbarth .
Polisïau, cynlluniau a strategaethau ar waith yng Nghymru
Mae’r holl reolau a rheoliadau hyn yn helpu i warchod y môr, yr arfordir a chymunedau ledled Cymru.
Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015
Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 yn mandadu pum ffordd o weithio i gyrff cyhoeddus ystyried effeithiau hirdymor, cydweithio ac annog cyfranogiad mewn penderfyniadau i fynd i’r afael â materion fel tlodi a newid yn yr hinsawdd.
Un enghraifft o sut mae’r ffyrdd hyn o weithio yn cael eu gweithredu yn y ddarpariaeth yw Y Môr a Ni (menter sydd â’r nod o wella’r berthynas rhwng pobl a’r môr), y fframwaith llythrennedd cefnforol ar gyfer Cymru.
Y Môr a Ni yw strategaeth genedlaethol gyntaf y Deyrnas Unedig ar lythrennedd morol. Ei nod yw meithrin dealltwriaeth o sut mae pobl, cymunedau a busnesau ledled Cymru yn cysylltu ag arfordiroedd a moroedd Cymru.
Mae hefyd yn ceisio pennu effaith ein gweithredoedd unigol a chyfunol ar iechyd cefnforoedd – a’u heffeithiau arnom ni – er mwyn i ni i gyd weithio sut rydym yn rheoli ac yn defnyddio ein harfordiroedd a’n moroedd.
Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016
Mae Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 yn sefydlu’r fframwaith cyfreithiol ar gyfer Rheoli Adnoddau Naturiol yn Gynaliadwy yng Ngymru. Rheoli Adnoddau Naturiol yn Gynaliadwy yw pwrpas craidd Cyfoeth Naturiol Cymru ac mae’n elfen allweddol o ddull cydgysylltiedig o wella llesiant y genedl ar gyfer cenedlaethau’r presennol a’r dyfodol.
Yr amcan yw cynnal a gwella ecosystemau a’r buddion maent yn eu darparu. Mae hefyd yn ymwneud â diwallu anghenion pobl heddiw heb beryglu gallu cenedlaethau’r dyfodol i ddiwallu eu hanghenion.
Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol 2015 a rhan 1 Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 yn cydweithio i gefnogi saith nod llesiant:
- Cymru sy’n gyfrifol ar lefel fyd-eang
- Cymru lewyrchus
- Cymru gydnerth
- Cymru iachach
- Cymru sy’n fwy cyfartal
- Cymru o gymunedau cydlynus
- Cymru â diwylliant bywiog lle mae’r Gymraeg yn ffynnu
Deddf Rheoli Llifogydd a Dŵr 2010
Yn ôl GOV.UK, mae Deddf Rheoli Llifogydd a Dŵr 2010 yn darparu modd o reoli perygl llifogydd yn well ac yn fwy cynhwysfawr i bobl, cartrefi a busnesau, yn helpu i ddiogelu grwpiau cymunedol rhag codiadau na ellir eu fforddio mewn taliadau draenio dŵr wyneb, ac yn diogelu cyflenwadau dŵr i’r defnyddwyr.
Mae’r Ddeddf hefyd yn diffinio awdurdodau rheoli perygl llifogydd fel ‘sefydliadau sydd â chyfrifoldeb statudol dros reoli perygl llifogydd ac erydu ’.
Yng Ngheredigion, y rhain yw:
- Cyngor Sir Ceredigion (fel yr Awdurdod Llifogydd Lleol Arweiniol)
- Cyfoeth Naturiol Cymru
- Dŵr Cymru
- Cyngor Sir Ceredigion (fel yr Awdurdod Priffyrdd)
- Asiantaeth Cefnffyrdd Gogledd a Chanolbarth CymruBorth to Ynys-hir Coastal Adaptation Plan
Cynllun o’r Borth i Ynys-hir
Mae Cyfoeth Naturiol Cymru a Chyngor Sir Ceredigion yn gweithio ar hyn o bryd ar gynllun o’r Borth i Ynys-hir.
Amcanion y cynllun yw:
- Diogelu cymunedau rhag llifogydd
- Gweithio gyda’r gymuned
- Cefnogi economi leol ffyniannus
- Gwneud y defnydd gorau o arian cyhoeddus
- Cynllunio ar gyfer y dyfodol
- Cefnogi natur a’r amgylchedd
Y nod yw creu cynllun rheoli y gellir ei addasu a fydd yn darparu map ar gyfer camau gweithredu i wneud y mwyaf o amddiffyn cymunedau sydd mewn perygl rhag llifogydd ar yr un pryd â rheoli’r gwaith o addasu i lefel y môr yn codi dros y 100 mlynedd nesaf.
Mae allweddol yn cynnwys Network Rail; Scottish Power; Senedd Cymru; Llywodraeth Cymru; Cyngor Sir Ceredigion; Trafnidiaeth Cymru; Cyngor Cymuned y Borth; Borth 2030; Prifysgol Aberystwyth; Undeb Amaethwyr Cymru; RSPB; Tir Canol; Natura 2000; a rhaglen LIFE yr Undeb Ewropeaidd.
Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru
Mae cynllunio a thrwyddedu morol yn cynorthwyo’r gwaith o ddatblygu ein moroedd yn gynaliadwy, fel y nodir yn Neddf y Môr a Mynediad i’r Arfordir (2009).
Mae Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru yn nodi polisïau i lywio’r defnydd o’n moroedd.
Mae polisïau Cynllun Morol Cenedlaethol Cymru yn ymdrin â phynciau fel:
- Gwarchod natur
- Ansawdd dŵr
- Morweddau
- Cymunedau a thwf economaidd
- Trefiadaeth
- Y gallu i wrthsefyll newid a llifogydd
Mae ei bolisïau sector yn cwmpasu pob math o weithgareddau, o garthu ac (tywod, graean a chreigiau mân sydd wedi eu carthu o wely’r môr) i gynhyrchu ynni (adnewyddadwy ac anadnewyddadwy), porthladdoedd, llongau a thwristiaeth ac adloniant.
Rhwydwaith Ardaloedd Morol Gwarchodedig Cymru
Mae Rhwydwaith Ardaloedd Morol Gwarchodedig Cymru yn cynnwys tua 69% o arwynebedd glannau Cymru (hyd at 12 milltir forol) ac mae’n cynnwys:
- 107 Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA)
- 1 Parth Cadwraeth Morol
- 3 safle (gwlyptiroedd o bwysigrwydd rhyngwladol)
- 13 Ardal Gwarchodaeth Arbennig
- 15 Ardal Cadwraeth Arbennig
Mae’r ddelwedd yn fap o Gymru a’r dyfroedd cyfagos sy’n dangos safleoedd cadwraeth morol ac dynodedig.
Mae’r allwedd yn nodi’r dynodiadau canlynol:
- 107 Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA), a ddangosir mewn coch
- 1 Parth Cadwraeth Morol, a ddangosir mewn melyn
- 3 safle (gwlyptiroedd o bwysigrwydd rhyngwladol), a ddangosir mewn oren
- 13 Ardal Warchodedig Arbennig, a ddangosir gydag amlinelliadau gwyrdd
- 15 Ardal Cadwraeth Arbennig, a ddangosir gydag amlinelliadau glas tywyll
Mae’r dynodiadau mapio wedi’u dosbarthu o amgylch arfordir Cymru, gan gynnwys gogledd Cymru, Bae Aberteifi ac arfordir de Cymru. Mae sawl dynodiad yn ymestyn oddi ar y lan i ddyfroedd morol.
Mae llinell ffin doredig yn nodi’r ffin gynllunio forol neu awdurdodaethol ehangach o amgylch Cymru. Mae’r nodyn ar y map yn nodi bod cynefin uwchlaw marc dŵr y llanw uchel cymedrig wedi’i eithrio. Mae’r ddelwedd yn dangos crynodiad a dosbarthiad ardaloedd morol ac gwarchodedig o amgylch Cymru.
Strategaeth Addasu i’r Hinsawdd ar gyfer Cymru
Nod y Strategaeth Addasu i’r Hinsawdd ar gyfer Cymru yw cadw rhwogaethau a chynefinoedd ar y tir, mewn dŵr croyw, yn y moroedd ac ar yr arfordir mewn cyflwr ecolegol da, fel eu bod yn gallu gwrthsefyll effeithiau newid yn yr hinsawdd. Mae’r strategaeth hefyd yn ymdrin â seilwaith, llifogydd a dulliau addasu.
Mae hyn yn cynnwys:
- Cadw ardaloedd gwarchodedig mewn cyflwr ffafriol.
- Cynyddu amrywiaeth, maint, cysylltedd a chyfoeth rhyngwladol cynefinoedd ar draws pob ardal. Mae hyn yn arwain at ecosystemau mwy cydnerth a llai o allyriadau nwyon tŷ gwydr o storfeydd naturiol (lleoedd ym myd natur sy’n gallu amsugno a dal am gyfnod).
- Defnyddio atebion sy’n fwy seiliedig ar natur, sy’n cael eu hamlinellu’n fanwl ym mhennod 4.
Strategaeth Genedlaethol ar gyfer Rheoli Perygl Llifogydd ac Erydu yng Nghymru
Mae hwn yn nodi dull gweithredu cynhwysfawr a mesurau hirdymor ar gyfer lleihau’r risg o lifogydd ledled Cymru.
Mae’r strategaeth yn:
- Darparu cyfeiriad strategol drwy amcanion a mesurau clir sy’n helpu i leihau risg drwy feithrin ardal ac annog cydweithio.
- Canolbwyntio ar gyflawni cynlluniau mwy cynaliadwy drwy atebion sy’n seiliedig ar natur a gwaith cynllunio tir a dŵr cydlynol.
- Cydnabod pwysigrwydd cyngor clir ar i Awdurdodau Rheoli Risg (gweler tudalen 58) a chymunedau, ac angen i weithio’n agos gyda grwpiau ar gynlluniau rheoli traethlinau.
Cynlluniau rheoli traethlinau
Mae cynlluniau rheoli traethlinau yn helpu cymunedau i baratoi ar gyfer y newidiadau sydd o’u blaenau. Mae’n ymwneud â meithrin , felly pan fydd llifogydd yn digwydd, gallwn ddysgu ymateb ac adfer yn gyflym i leihau siawns o effeithiau negyddol hirdymor.
Pwy sy’n cymryd rhan?
Mae Awdurdodau Rheoli Risg y mae eu haelodau’n cynnwys Llywodraeth Cymru, Cyfoeth Naturiol Cymru, awdurdodau lleol (sy’n gweithredu fel Awdurdodau Llifogydd Lleol Arweiniol) a chwmnïau dŵr sydd â chyfrifoldeb neu ddiddordeb mewn rheoli’r arfordir wedyn yn helpu i gyflawni nodau’r Strategaeth Genedlaethol ar gyfer Rheoli Perygl Llifogydd ac Erydu yng Nghymru ar gyfer y Llywodraeth.
Mae Fforwm Grwpiau Arfordir Cymru – sy’n cynnwys grwpiau sydd â diddordeb yn yr arfordir – yna’n creu’r cynlluniau rheoli traethlin (mae pedwar sy’n gwasanaethu Cymru), ac yn goruchwylio eu cynhyrchu a’u hansawdd. Grwpiau sy’n berchen ar gynlluniau rheoli traethlin ac maent wedi eu cymeradwyo gan Lywodraeth Cymru.
Yn nalgylch afon Dyfi, rydym yn rhan o Grŵp Arfordir Gorllewin Cymru sy’n cynnwys awdurdodau lleol (Gwynedd, Conwy, Ynys Môn, Ceredigion a Sir Benfro), Cyfoeth Naturiol Cymru, Network Rail a sefydliadau gweithredu morol eraill. Mae’r grŵp yn rheoli’r draethlin rhwng Penrhyn y Santes Ann yn Sir Benfro a’r Gogarth yng Ngogledd Cymru.
I ddysgu mwy am addasu a Chynlluniau Rheoli Traethlinau, gweler Pennod 5.
