Chapter 4(CY)(Preview)
Bydd unrhyw un sy’n byw neu’n ymweld â afon Dyfi yn gwybod pa mor gyfoethog yw hi o ran bywyd gwyllt. Mae’r ardal yn cefnogi amrywiaeth anhygoel o gynefinoedd, o systemau riffiau ar y môr a morfeydd heli aberol, drwy goetiroedd coedwig law yr Iwerydd mewn dyffrynnoedd afonydd dwfn, i gynefinoedd mawnog ucheldirol mwy agored a rhostir ar y mynyddoedd o amgylch y rhanbarth.
Mae’r amrywiaeth drawiadol hon o gynefinoedd yn eu tro yn cynnal rhywogaethau di-rif sydd i’w gweld ar draws yr ardal – llawer ohonynt yn brin ac yn gyfyngedig iawn.
Yn y bennod hon, rydym yn archwilio beth yw rhai o’r rhywogaethau a’r cynefinoedd hynny. Rydyn ni hefyd yn edrych ar rai o’r ffyrdd y gallem ddisgwyl i amgylchedd ac aberol deinamig afon Dyfi ymateb i newidiadau yn yr hinsawdd, lefel y môr a thywydd eithafol yn y dyfodol.
Mae’n amlinellu rhai o’r heriau i reolwyr tir a chadwraeth natur sy’n ceisio diogelu’r rhywogaethau a’r cynefinoedd pwysig a geir yn nalgylch afon Dyfi. Mae hefyd yn tynnu sylw at rai o’r ffyrdd y gallwn addasu ein gweithgareddau i gynyddu yr ardal anhygoel hon o’r Canolbarth yn wyneb y newidiadau sydd ar y gorwel.
Cynefinoedd a rhywogaethau unigryw a geir yma yn nalgylch afon Dyfi
Elfen allweddol o ranbarth Dyfi yw ei systemau afonydd, cynefinoedd aberoedd a’r amgylchedd morol.
Mae’r cysylltiad deinamig rhwng y tir a’r môr wedi llywio cymunedau dynol ac ecolegol y rhanbarth ers milenia ac mae’n hollbwysig wrth i ni edrych tua’r dyfodol yn y blynyddoedd nesaf.
Ar y croestoriad hwn rydym yn dod o hyd i rai o gynefinoedd a rhywogaethau pwysicaf a mwyaf unigryw’r ardal: mae un o gyforgorsydd iseldir mwyaf Cymru wedi ei lleoli rhwng y Borth a Thaliesin (Cors Fochno) sy’n gartref i rywogaethau prin fel Gweirlöyn Mawr y Waun, Gwrid y Gors a Chriced y Gors. Mae Gweirlöyn Mawr y Waun yn löyn byw prin gyda dim ond dyrnaid o gadarnleoedd ar ôl yng Nghymru. Yn nalgylch afon Dyfi, mae poblogaeth ar Gors Fochno yn cynrychioli ymyl deheuol eithaf dosbarthiad y glöyn byw hwn yn y Deyrnas Unedig.
Mae cynefinoedd helaeth o forfeydd heli a gwastadeddau llaid yn pontio ochrau’r afon rhwng Ynys-las a Phennal, ac maent yn eithriadol o bwysig ar gyfer rhywogaethau adar hirgoes ac adar gwyllt sy’n gaeafu fel y Gylfinir, Pioden y Môr a’r Chwiwell.
Mae cynefinoedd twyni tywod Ynys-las yn cynnal amrywiaeth enfawr o rywogaethau planhigion prin fel tegeirian-y-gors cynnar a thegeirian y wenynen, yn ogystal â madfallod y tywod a ailgyflwynwyd yn 2009. Mae’r cynefin hwn hefyd yn gartref i’r tegeirian ysblennydd: tegeirian bach hardd a chain, dim ond yn 2019 y daethpwyd o hyd i’r planhigyn prin hwn yn nalgylch afon Dyfi a dyma’r unig safle y gwyddys amdano yng Nghymru. Mae’n bodoli yn systemau twyni Ynys-las ac yn blodeuo rhwng mis Gorffennaf a mis Awst.
Mae brigiadau creigiog sy’n ymwthio o dir fferm, gwlyptiroedd a chynefinoedd ’r aber yn cynnal hen goetiroedd derw aeddfed lle mae adar mudol fel y gwybedog brith, Telor y Coed a’r Tingoch yn bridio yn y gwanwyn.
Y tu hwnt i’r traethlin, gallwn weld dolffiniaid trwyn potel, morloi llwyd a mannau bwydo tymhorol pwysig ar gyfer adar y môr fel adar drycin Manaw, yn ogystal â systemau riff unigryw sy’n gysylltiedig â chlogfeini rhewlifol aruthrol Sarn y Bwch (ger Tywyn) a Sarn Gynfelyn (ger Aberystwyth).
Dyma ychydig mwy o’r yr adar a’r anifeiliaid prin sydd i’w gweld yma yn nalgylch afon Dyfi:
Gŵydd Dalcenwyn yr Ynys Las
Aber afon Dyfi yw un o ddim ond dau le yng Nghymru lle mae’r gwyddau prin iawn hyn yn treulio eu gaeafau. Ar hyn o bryd, mae poblogaeth y byd yn 18,000, ac yn anffodus mae eu niferoedd yn gostwng bob blwyddyn, yn bennaf oherwydd llwyddiant bridio gwael yn yr Arctig.
Cornchwiglen
Mae gan ddalgylch afon Dyfi un o’r poblogaethau bridio mwyaf yng Nghymru a’r unig boblogaeth hyfyw yn Ne a Chanolbarth Cymru. Arferai fod yn aderyn cyffredin ar dir amaethyddol, ond mae bellach wedi ei gyfyngu i ardaloedd lle mae rheolaeth wedi ei thargedu ar gyfer y rhywogaeth hon.
Gwalch y Pysgod
Mae afon Dyfi yn enwog am y pâr bridio yng Nghors Dyfi ac mae’n dangos bod mesurau cadwraeth yn gallu gwrthdroi tynged rhywogaethau prin. Mae hefyd yn sbardun economaidd pwysig yn yr ardal.
Dyfrgi
Mae gan ddalgylch afon Dyfi boblogaeth uchel o’r mamal carismatig hwn o amgylch ei chynefinoedd afon, gwlyptir ac . Mae’n rhywogaeth sy’n gofyn am amgylchedd dyfrol iach gyda mannau diogel i iddynt.
Eog a Brithyll y Môr
Mae afon Dyfi yn fan pysgota enwog ar gyfer eogiaid a Brithyll y Môr, math o frithyll brown sy’n mudo i’r môr. Mae’r ddwy rywogaeth wedi dirywio’n ddramatig dros y blynyddoedd ac maent yn bwysig i gadwyn fwyd Dyfi a bywoliaeth pobl leol.
Ardal o bwysigrwydd ecolegol a diwylliannol
Mae pwysigrwydd afon Dyfi i fywyd gwyllt a chynefinoedd amrywiol – ar dir ac ar y môr – yn cael ei adlewyrchu yn y llu o ddynodiadau sydd gan yr ardal o Ewrop a’r Deyrnas Unedig.
Er enghraifft, mae holl ddalgylch Dyfi wedi’i ddynodi’n warchodfa Biosffer UNESCO (yr unig un o’i bath yng Nghymru) i gydnabod ei phwysigrwydd ecolegol a diwylliannol enfawr.
Mae Aber afon Dyfi, system Twyni Ynys-las a chynefin cyforgors iseldir Cors Fochno yn ffurfio Gwarchodfa Natur Genedlaethol sylweddol, gydag Ardaloedd Cadwraeth Arbennig penodol a gwlyptiroedd i’w gweld yma.
Ymhellach i ffwrdd
Ymhellach i ffwrdd yn yr ucheldir ceir Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA) dirifedi, gan gynnwys llwyfandir ucheldirol aruthrol Pumlumon – gydag adar yr ucheldir a’i gasgliadau o lystyfiant ucheldirol. Mae arfordir a rhanbarth morol Dyfi yn rhan o Ardal Cadwraeth Arbennig forol lawer ehangach sy’n ymestyn o’r systemau riff oddi ar Aberystwyth yr holl ffordd i fyny ac i arfordir Pen Llŷn yn y Gogledd – Ardal Cadwraeth Arbennig Pen Llŷn a’r Sarnau (‘PLAS SAC’). Mae’r dynodiad hwn nid yn unig yn cydnabod y rhywogaethau pwysig sydd i’w cael ar y môr, ond mae hefyd yn tynnu sylw at yr amrywiaeth gymhleth o gynefinoedd sy’n bodoli o’r lan i’r môr: o ddyfroedd cysgodol yr aber gyda’i gwastadeddau llaid, morfeydd heli a sianeli llanw, i draethau creigiog gydag ogofâu môr a chymunedau gwymon, i goedwigoedd môrwiail a systemau riffiau ar y môr.
Mae aber yr afon Dyfi yn fiosffer UNESCO ac yn rhan o warchodfa natur genedlaethol sy’n cynnwys Cors Fochno, twyni tywod Ynyslas, Gwarchodfa Natur RSPB Ynys-hir a Phrosiect Gweilch Dyfi. Gyda’i gilydd, mae dynodiadau o’r fath yn darparu fframwaith pwysig ar gyfer arwain gweithgareddau cadwraeth, defnydd tir a morol yn yr ardal, yn ogystal â darparu cyfleoedd cyllido ar gyfer gwaith adfer a gweithgareddau sydd o blaid natur.
Her newid yn yr hinsawdd
Fel y disgrifiwyd ym mhennod dau, mae afon Dyfi wedi newid dros amser, a bydd yn parhau i newid yn y blynyddoedd i ddod. Mae’r fforest ‘betraidd’ ar draeth y Borth ac Ynys-las yn brawf o’r ffaith bod ecosystemau yn nalgylch afon Dyfi wedi bod yn wahanol iawn yn y gorffennol: lle mae’r arfordir yn bodoli erbyn hyn, roedd unwaith yn cynnal coedwig enfawr y mae ei boncyffion bellach i’w gweld ar lanw isel, wedi eu cadw mewn mawn o dan y dyfroedd.
Mae newid yn rhywbeth cyson ym myd natur, ac eto mae cyflymder y newid yn yr hinsawdd presennol a achosir gan bobl yn eithriadol. Mae rhywogaethau a chynefinoedd yn llawer llai abl i addasu i gyflymder y newid presennol – ond mae ffyrdd y gallwn helpu bywyd gwyllt i oroesi’r newidiadau a gweithio law yn llaw â byd natur i helpu ein hunain i ymdopi â’r newidiadau hefyd.
Yn nalgylch afon Dyfi, mae effeithiau newid yn yr hinsawdd ar y dirwedd a’i hecoleg yn cynnwys difrifoldeb ac amlder cynyddol stormydd, llifogydd a sychder, tanau gwyllt, cynnydd yn lefel y môr a newidiadau yn y rhywogaethau sy’n gallu bodoli yma. Mae’r aber a’r glaswelltiroedd, mawnogydd, corsydd a choetiroedd o’i hamgylch yn arbennig o agored i’r cyfuniad o lefel y môr yn codi a stormydd cynyddol. Mae hyn yn arbennig o wir oherwydd nifer o addasiadau y mae pobl wedi eu creu yn y dirwedd.
Cyn dylanwad dynol, byddai’r aber wedi bod yn amgylchedd deinamig iawn a oedd yn newid o hyd: ildiodd cynefinoedd fel (cymysgedd o ddŵr hallt a ffres) i fawnogydd a choetiroedd, a byddai’r rhyngweithio rhwng y cynefinoedd hyn wedi cynyddu a lleihau dros amser yn ôl lefel y môr. Tarfwyd ar y cylch naturiol hwn gan bobl drwy godi amddiffynfeydd rhag llifogydd, cloddio sianeli draenio ac adeiladu’r rheilffordd bresennol. Mae canlyniad y strwythurau hyn wedi creu rhaniad artiffisial rhwng yr aber heli, y fawnog dŵr croyw a thir amaethyddol.
Dros amser, mae bywyd gwyllt wedi addasu i’r newidiadau hyn. Er enghraifft, arferai’r tir isel yn Ynys-hir, a elwir yn laswelltir gwlyb yr iseldir, fod yn fawnog ond erbyn hyn mae’n laswelltir amaethyddol. Mae’n cynnal poblogaeth fridio pwysicaf Cymru o adar hirgoes, gyda nifer fawr o gornchwiglod, pibyddion coesgoch a giachod, ac mae gwyddau talcenwyn yr Ynys Las, sy’n adar prin, yn dibynnu ar y glaswelltir gwlyb iseldirol hwn am lawer o’r gaeaf. Cynnydd yn lefel y môr a achosir gan newid yn yr hinsawdd a chynnydd yn nifer y stormydd bellach yn bygwth y cynefinoedd sydd wedi cael eu creu yn yr ardaloedd hyn. Gall llifogydd arwain at ddŵr yn gorlifo i gaeau amaethyddol a glaswelltiroedd gwlyb ar dir isel. Gall hyn ladd creaduriaid di-asgwrn-cefn y pridd, sy’n ffynhonnell fwyd hanfodol i’r adar hirgoes sydd bellach yn dibynnu ar y cynefinoedd hyn. Mae’r merddwr hefyd yn difrodi ac yn diraddio tir amaethyddol. Mae’r amseroedd adfer yn araf a gall gymryd misoedd, neu flynyddoedd hyd yn oed, cyn i’r poblogaethau o greaduriaid diasgwrn- cefn gael eu hadfer.
Yr her y mae rheolwyr tir, gan gynnwys cadwraethwyr, yn ei hwynebu o amgylch aber afon Dyfi yw sut i addasu i’r newidiadau hyn i ddiogelu natur, gan dderbyn y gallai rhai cynefinoedd a rhywogaethau gael eu colli.
Rhaid i ni hefyd edrych ar ardal afon Dyfi yn ei chyfanrwydd a chydbwyso anghenion natur yn erbyn blaenoriaethau eraill o’n cwmpas, fel atal llifogydd mewn eiddo a seilwaith, a’r effaith ar fywoliaeth pobl wrth i ddefnydd tir traddodiadol ddod yn fwy heriol.
Efallai y bydd sefyllfaoedd lle gall natur roi help llaw i ni hefyd.
Pan fydd ecosystem yn colli cydbwysedd, neu’n cael ei rhoi dan bwysau cynyddol gan newid yn yr hinsawdd, gall gynnig ymateb cynaliadwy ac effeithiol. Fel mae’r enw’n awgrymu, mae’r dulliau hyn yn defnyddio rhywogaethau, cynefinoedd a phrosesau naturiol i adfer a chryfhau amgylcheddau a’r systemau sy’n dibynnu arnyn nhw.
Mewn sawl achos, byddai’r rhywogaethau neu’r strwythurau naturiol sy’n cael eu cynnal neu eu hailgyflwyno wedi bodoli yn yr ecosystem yn hanesyddol. Dros amser, fodd bynnag, efallai eu bod wedi cael eu colli neu eu diraddio oherwydd ffactorau fel hela, datblygiad dynol, llygredd, neu gyflwyno rhywogaethau goresgynnol. Felly, mae yn aml yn golygu adfer prosesau naturiol neu rywogaethau allweddol a oedd unwaith yn helpu i reoleiddio a chydbwyso’r system.
Gall gynnig dewis mwy parhaol yn lle strwythurau peirianneg sifil drud sydd wedi eu dylunio i’r un diben. Er enghraifft, mae gan waliau concrid neu argloddiau wedi eu llenwi â phridd ar gyfer amddiffyn rhag llifogydd oes benodol ac maent yn cynrychioli llinell sefydlog denau. Ar ôl iddynt gael eu bylchu, gall dŵr orlifo dros ddarn mawr o dir y tu ôl iddynt, gan gyflwyno newid sydyn a dramatig iawn.
Mae rhai cynefinoedd naturiol sy’n gallu gwasgaru ynni llifddyfroedd ac amsugno dŵr yn ystod y digwyddiadau hyn. Mae cynefinoedd morfeydd heli’n ffurfio ystod eang o lystyfiant sy’n cynnwys amrywiaeth o blanhigion sy’n gallu goddef natur dŵr aberol. Maent fel arfer yn ffurfio ar waddodion aberol uwchben y llinell llanw isel ac maent wedi eu lleoli ar y llwyfannau lefel uwch wrth ymyl cilfachau mwdlyd, ac uwchben gwastadeddau llaid a thywod.
Mae yn gweithredu fel rhwystr amddiffynnol o amgylch rhan helaeth o aber afon Dyfi. Fodd bynnag, mae dan fygythiad oherwydd bydd lefelau’r môr sy’n codi yn suddo ymyl isaf y morfa yn barhaol, gan arwain at golled sylweddol. Ar hyn o bryd, prin yw’r ardaloedd lle gall ffurfio ymhellach i fyny ymylon y llinell penllanw oherwydd nodweddion sefydlog – fel arglawdd y rheilffordd – sy’n atal llawer o’r dŵr llanw rhag llifo ymhellach i mewn i’r tir. Efallai y bydd rhai ardaloedd lle gallai’r strwythur hwn gael ei fylchu’n fwriadol – ar yr amod bod y rheilffordd yn cael ei diogelu a bod meysydd allweddol o dir amaethyddol cynhyrchiol yn cael eu hosgoi. Gallai bylchu mewn rhai ardaloedd allweddol ganiatáu i ardaloedd newydd o forfa heli ymsefydlu, gan adfer ffin naturiol amddiffynnol llystyfiant. Morwellt (
Helpu i arafu llif afon
Ymhellach o’r lan, mae amrywiaeth o ddulliau ‘meddal’ ar sail natur a all helpu yn ein hymdrech i leddfu effeithiau newidiadau a achosir gan yr hinsawdd. Er mwyn mynd i’r afael â llifogydd mawr, gallwn edrych i fyny’r afon i’r ehangach a cheisio arafu llif dŵr llifogydd sy’n cyrraedd yr aber drwy ei isafonydd a’i hafonydd. Gall arafu llif afonydd yn ystod cyfnodau o law trwm a stormydd gynnwys amrywiaeth eang o gamau cyfannol: mae arferion rheoli tir adfywiol yn helpu i wella iechyd pridd, ac mae priddoedd iach yn llawer mwy abl i amsugno dŵr – gan arwain at lai o ddŵr ffo yn cyrraedd afonydd yn y lle cyntaf. Gallwn edrych ar ardaloedd lle gellir plannu lleiniau clustogi o goed yn agos at gyrsiau dŵr, sy’n lleihau’r dŵr ffo i afonydd ymhellach. Gellir adeiladu ‘argaeau sy’n gollwng’ gyda phentyrrau o ganghennau coed a boncyffion, gan ffurfio rhwystrau sy’n gollwng ac sy’n arafu llif dŵr.
Mae nifer o brosiectau ysbrydoledig eisoes yn lleol sy’n defnyddio dulliau o’r fath i fynd i’r afael â llifogydd: yn rhanbarth Tal y Bont, mae grŵp cymunedol wedi bod yn gweithio gyda thirfeddianwyr lleol a ffermwyr i adeiladu argaeau sy’n gollwng, yn ogystal â phlannu cannoedd o wrychoedd a miloedd o goed yn y dalgylchoedd cyfagos i helpu i leihau’r posibilrwydd o lifogydd yn y dyfodol. Yn rhanbarth Pennal o aber afon Dyfi, mae grŵp mawr o dirfeddianwyr a ffermwyr wedi dod at ei gilydd i greu partneriaeth ‘Pennal 2050’: mae hon yn ceisio defnyddio technegau rheoli llifogydd naturiol i fynd i’r afael â’r perygl o lifogydd yn yr ardal. Mae’r prosiect wedi gosod llu o argaeau sy’n gollwng yn y , wedi gwella iechyd pridd ar ddarn mawr o dir amaethyddol, ac wedi plannu coetiroedd, gwrychoedd a stribedi o goed i fynd i’r afael ymhellach â’r perygl o lifogydd.
Ateb arall sy’n seiliedig ar Natur yw igamogamu afonydd eto. Yn hanesyddol, roedd prosiectau adfer tir yn cynnwys cloddio cyrsiau dŵr newydd a sythu afonydd presennol – enghraifft o hyn yw rhan isaf Afon Leri, yn agos at gyforgors iseldir Cors Fochno. Mae adfer afon i ymdroelli eto yn gwneud yr afon dros deirgwaith yn hirach rhwng dau bwynt sefydlog. Mae’r cynnydd hwn mewn hyd yn caniatáu amsugno ynni’r llifddwr ar bob tro, gan arafu’r dŵr a lleihau dwyster rhai llifogydd.
Cynnal cydbwysedd gofalus
Dros amser, mae ein hamddiffynfeydd rhag llifogydd wedi dirywio ac mae cost eu huwchraddio i gwrdd â’r cynnydd yn lefel y môr yn y dyfodol a gwrthsefyll stormydd yn eithriadol o uchel. Er ein bod eisiau gwarchod y rhywogaethau sy’n byw yma yn afon Dyfi, mae dealltwriaeth hefyd y bydd yn rhaid i ni addasu i bwysau newydd sy’n effeithio ar yr ardal.
Gallai rhoi newidiadau ac addasiadau ar waith mewn ffordd reoledig alluogi creu cynefinoedd newydd yn afon Dyfi, a thrwy hynny efallai y byddem yn croesawu rhywogaethau newydd y mae eu dosbarthiad yn newid ymhellach i ffwrdd. Er enghraifft, mae newid yn yr hinsawdd yn gorfodi adar sydd i’w gweld fel arfer yn Ewrop i symud tua’r gogledd, fel y crëyr copog, y llwybig, y cambig a’r hirgoes. Bydd sicrhau bod digon o gynefinoedd amrywiol yn bodoli ar draws afon Dyfi yn bwysig er mwyn sicrhau bod rhywogaethau o’r fath yn gallu dod o hyd i gartref newydd ar ôl cael eu dadleoli o’u rhanbarthau magu presennol ymhellach i’r de.
Casgliad
Mae aber afon Dyfi yn wynebu heriau sylweddol yn sgil newid yn yr hinsawdd dros y degawdau nesaf, gan effeithio ar ei chynefinoedd naturiol a’r rhywogaethau sy’n dibynnu arnynt. Wrth i ni wynebu moroedd sy’n codi, stormydd yn dwysau, ac ecosystemau’n symud, mae’n hanfodol croesawu atebion sydd nid yn unig yn gwarchod bioamrywiaeth ond hefyd yn gwella y gymuned leol – gall y rhain gynnwys sy’n gweithio law yn llaw â natur, ond mae’n rhaid iddynt gael eu llywio gan ddeialog ofalus gyda’r bobl hynny sy’n byw ac yn gweithio yn yr ardal arbennig hon o Gymru. Rhaid taro cydbwysedd gofalus rhwng ymdrechion cadwraeth ac anghenion economaidd yr ardal, gan feithrin cydweithrediad rhwng rheolwyr tir, cadwraethwyr a’r cyhoedd. Drwy flaenoriaethu strategaethau rheoli addasol, gallwn greu dyfodol cynaliadwy lle mae’r amgylchedd a bywoliaeth pobl leol yn ffynnu, gan sicrhau bod aber afon Dyfi yn parhau i fod yn noddfa i fywyd gwyllt tra’n dal i fod yn rhan hanfodol o’n cymuned.
