Chapter 3(CY)(Preview)

Dros y 50 mlynedd nesaf, bydd newid yn yr hinsawdd yn cael ei sbarduno’n bennaf gan allyriadau nwyon tŷ gwydr sy’n cael eu hachosi gan bobl. Mae allyriadau’n dal gwres ac anwedd dŵr yn yr atmosffer, gan arwain at dymheredd cynhesach, lefel y môr yn codi a thywydd mwy eithafol.

Newidiadau a ragwelir i’r arfordir, yr aber a’r afon

Cynnydd yn lefel y môr a lefelau uwch yn ystod stormydd

Mae rhagolygon y DU yn dangos cynnydd sylweddol yn lefel cymedrig y môr (cynnydd graddol yn uchder cyfartalog arwyneb y môr) a lefelau eithafol y môr (digwyddiadau lle mae’r lefelau dŵr uchaf yn digwydd) pan fydd ymchwyddiadau storm a llanwau’n digwydd ar yr un pryd.

Yn ôl Rhagolygon Hinsawdd y DU (UKCP18), disgwylir i lefel y môr godi’n sylweddol erbyn 2075.

Bydd y cynnydd hwn yn ei gwneud yn llawer mwy tebygol y bydd rhwystrau isel a thwyni tywod ar yr arfordir yn cael eu bylchu. Mae’r cynnydd cymedrig yn lefel y môr a ddisgwylir ar gyfer Ceredigion yn 0.8 i 1.07 metr yn ôl rhagolygon Llywodraeth Cymru.

Glaw mwy dwys yn y gaeaf a llif uwch mewn afonydd

Mae arsylwadau a rhagolygon yn dangos cynnydd mewn glaw eithafol yn ystod y gaeaf, sy’n golygu lefelau brig uwch mewn afonydd (pan fydd yr afon ar ei huchaf) a dŵr ffo cyflymach o’r tir uchel. Sy’n golygu bod llifogydd mewn afonydd yn digwydd yn amlach ac yn fwy difrifol ar draws y dalgylch.

Mae llifogydd afonydd ynghyd â llanw uchel/ ymchwyddiadau storm yn creu llifogydd cyfansawdd sy’n fwy niweidiol na digwyddiad ar ei ben ei hun. Bydd y rhain yn arwain nid yn unig at rwygo traeth y Borth a Thwyni Ynys-las, ond hefyd at erydu llethr a gwely sianeli ar raddfa fawr, ac o bosibl adleoli Afon Dyfi i ran arall o’i gorlifdir.

Yn achos Ardal Basn Afon Gorllewin Cymru sy’n cynnwys dalgylch Afon Dyfi, mae rhagolygon y model yn dangos cynnydd o rhwng 30% a 70% yn llif yr afon erbyn y 2080au (o’i gymharu â’r llinell sylfaen o 1960 i 1991), yn ôl data Llywodraeth Cymru.

Moroedd cynhesach a newid i batrymau tonnau

Mae ymchwil newydd yn dangos bod tywydd poeth ar y môr eisoes yn dod yn broblem. Yn ystod tywydd poeth mis Mehefin 2023, cyrhaeddodd y tymheredd ym moroedd bas y DU 2.9 gradd yn uwch na chyfartaledd mis Mehefin am 16 diwrnod, yn ôl astudiaeth a gynhaliwyd gan Brifysgol Caerwysg, y Swyddfa Dywydd a Cefas (Canolfan Gwyddorau’r Amgylchedd, Pysgodfeydd a Dyframaethu).

Mae’r dyfroedd cynhesach hyn ger y lan, ynghyd â llwybrau stormydd yn newid (y llwybr y mae stormydd yn ei ddilyn ar draws rhanbarth penodol), yn newid ynni tonnau a symudiad dŵr mewn aberoedd.

Bydd newidiadau ecolegol a chyfnodau hir o dymheredd môr anarferol o gynnes hefyd yn effeithio ar y grwpiau amrywiol o organebau sy’n byw ar, yn neu ger gwaelod y môr sy’n dylanwadu ar erydu a dyddodi gwaddodion.

Newidiadau yng nghyflwr dŵr a thir y dalgylch

Mae pridd wedi’i gywasgu’n drwm, mawnogydd wedi’u draenio a llai o goed oherwydd arferion ffermio yn y gorffennol yn achosi i lefelau dŵr godi’n gyflymach.

Gall gwaith rheoli tir wedi’i dargedu arafu ac weithiau leihau llif y dŵr a’r gwaddodion sy’n cael eu dyddodi. Mae prosiectau rheoli llifogydd naturiol diweddar yn afon Dyfi – fel y rhai yn Afon Pennal ac Afon Leri (gweler pennod 9) – yn dangos pa mor bwysig yw’r cynlluniau hyn a pha mor effeithiol ydynt o bosibl.

Yn anffodus, yng Nghymru, nid oes data ar gael ar gyfer effeithiolrwydd hirdymor y cynlluniau hyn ar gyfer dalgylchoedd sy’n fwy na 10 km2 – ac yn enwedig yn ystod llifogydd eithafol neu lifogydd sy’n para wythnosau i fisoedd, yn ôl data Llywodraeth Cymru. Fodd bynnag, mae’n ymddangos bod y cynlluniau hyn yn gwella cynefinoedd lleol a bioamrywiaeth, ond nid ydynt yn atal llifogydd yn ystod stormydd eithafol.

Bydd systemau tafodau, twyni tywod a thraethau dan straen

Bydd mwy o ddŵr yn torri dros y glannau, tonnau’n taro a lefelau dŵr cymedrig uwch yn cyflymu erydiad twyni ac yn achosi i dafod Ynyslas-Borth fudo neu gael ei rwygo’n amlach.

Difrod i forfa heli

Mae morfeydd heli yn gweithredu’n naturiol i leihau ynni’r tonnau ac yn dal gwaddodion mân. Bydd lefelau dŵr yn codi ynghyd ag amddiffynfeydd môr sefydlog neu seilwaith caled sy’n atal mudo mewndirol (ffenomenon a elwir yn ‘wasgfa arfordirol’, lle mae’r dŵr yn cael ei wthio i ardaloedd penodol a ddim yn cael cyfle i ledaenu) yn lleihau maint morfa, gan danseilio amddiffynfa naturiol allweddol.

Os oes gan forfa ddigon o le a digon o waddodion, gall dyfu. Ond gall strwythurau wedi’u hadeiladu atal hyn rhag digwydd.

Difrod i orlifdir a mawndir

Bydd stormydd gaeaf mwy dwys a mwy o ddŵr ffo yn achosi llifogydd amlach yn y gorlifdir isel rhwng Machynlleth ac aber afon Dyfi.

Efallai y bydd gaeafau gwlypach yn ail-wlychu rhai ardaloedd mawn, ond gallai hafau cynhesach a sychach a draenio pellach eu difrodi, gan wanhau gallu’r mawn i storio dŵr ar yr un pryd â rhyddhau carbon i’r atmosffer.

Symudiad gwastraff mwyngloddio hanesyddol

Yn ystod llifogydd Ceredigion ym mis Mehefin 2012, cafodd gwastraff mwyngloddio a oedd yn cael ei storio mewn tomennydd gwastraff a gorlifdiroedd yn nalgylchoedd Afon Leri, ac Afon Ceulan, eu herydu a’u cludo i lawr yr afon. O ganlyniad, dyddodwyd y gwaddodion grawn mân halogedig hyn ar orlifdiroedd ac mewn amgylcheddau aberol yn nyffryn Dyfi isaf.

Bydd mwy o lifogydd yn ail-symud gwaddod halogedig, yn difrodi ecosystemau ac yn ei gwneud yn anodd defnyddio dulliau rheoli llifogydd, fel cloddio pyllau mewn gorlifdiroedd i storio dŵr llifogydd.

Mwy o aelwydydd, seilwaith a gwasanaethau mewn perygl

Hyd yn oed gydag argloddiau ac amddiffynfeydd lleol, bydd mwy o orlifo a llifogydd adlif yn cynyddu amlder llifogydd ar lefel eiddo, gan arwain at gostau yswiriant uwch a tharfu ar ffyrdd (fel yr A487), y rheilffordd, cyfleustodau a bywoliaeth ar ffermydd.

Mae llifogydd wedi’u halogi a charthion yn gorlifo yn peri risg i iechyd y cyhoedd. Bydd gwybod y gwahaniaeth rhwng yr hyn sy’n iawn i gymunedau arfordirol (fel Borth) a’r hyn sy’n iawn ar gyfer pentrefi mewndirol eraill fel Tal-y-bont yn helpu i reoli peryglon llifogydd yn briodol a lleihau difrifoldeb llifogydd.

Ond mae’r 50 mlynedd nesaf yn cynnig cyfle

Ni fydd newid yn yr hinsawdd yn un sioc i afon Dyfi ond yn broses o bwysau sy’n plethu i’w gilydd – cynnydd yn lefel y môr yn cyflymu, ymatebion gwahanol i afonydd ac arfordiroedd, halogiad o gloddio hanesyddol ac ecosystemau yn newid.

Yr hyn sy’n hanfodol nawr yw cysylltu adnoddau gwyddoniaeth a pholisi â phenderfyniadau hirdymor a arweinir gan y gymuned. Mae angen i ni hefyd fabwysiadu ymatebion addasol, cynyddol sy’n ffafrio amddiffynfeydd seiliedig ar natur yn cael eu hategu gan warchodaeth adeiledig wedi’i thargedu. Gallwch ddarllen mwy am hyn ym mhennod 6.

Mae’r 50 mlynedd nesaf yn cynnig cyfle: drwy ofalu am ein mawndiroedd, gwneud lle strategol ar gyfer dyfroedd yr aber, a chefnogi cymunedau a thirfeddianwyr i addasu, gall Dyfi ddod yn fodel o wydnwch sy’n gwarchod pobl, natur a threftadaeth.