Chapter 10 (CY)(Preview)
Rydyn ni’n gobeithio y bydd y wybodaeth rydyn ni wedi’i chasglu dros y 18 mis diwethaf, gan ddefnyddio arbenigedd a phrofiad bywyd pobl leol, yn ysbrydoli trigolion o amgylch aber afon Dyfi i weithredu yn wyneb y newidiadau a’r heriau sydd o’u blaenau.
Mae bywyd ar yr arfordir wedi golygu byw gyda newid cyson erioed. Mae hanes ardal Dyfi, o afonydd dŵr tawdd i gorsydd, twyni a sianeli sy’n symud heddiw, yn dangos nad yw arfordiroedd byth yn sefydlog.
Mae rhai newidiadau’n datblygu’n araf, fel y gwelir mewn cofnodion mawn a ; mae eraill yn cyrraedd yn gyflym ac yn ail-siapio bywyd bob dydd. Mae dealltwriaeth wyddonol yn ein helpu i gydnabod pa rannau o’r arfordir sy’n naturiol ddeinamig, sy’n agored i newid, ac sy’n cynnig gwarchodaeth naturiol – cyfuniad o wybodaeth sy’n cryfhau ein gallu i addasu.
Drwy rannu’r hyn rydyn ni wedi’i ddysgu am dir, cynefinoedd, hanes a chymunedau Dyfi, rydyn ni’n gobeithio y bydd y llawlyfr hwn yn adnodd ymarferol: adnodd sy’n eich galluogi i ofyn cwestiynau gwell, paratoi’n fwy effeithiol a phwyso am y cymorth sydd ei angen arnom i addasu ein systemau ar gyfer yr hyn sydd i ddod. Mae rhannu gwybodaeth yn rhan o wydnwch.
Mae paratoi ar gyfer y dyfodol yn golygu cyfuno camau ymarferol, tymor byr â chynllunio tymor hwy sy’n gweithio gyda phrosesau naturiol. Nid yw gwarchod treftadaeth a chynefinoedd yn ddewisol – mae’n rhan o sut mae yn cael ei feithrin. Rydyn ni’n bobl ddifysegra a gwydn, sydd wedi addasu ar hyd y canrifoedd, ac rydyn ni’n parhau i wneud hynny.
Ond rydyn ni’n wynebu heriau sy’n fwy cymhleth nag erioed. Mae arfordiroedd eraill yng Nghymru a thu hwnt yn wynebu pwysau tebyg, yn enwedig mewn aberedd deinamig neu ddalgylchoedd byr, serth. Gall y llawlyfr hwn fod yn fan cychwyn iddyn nhw hefyd – cyfeirnod a rennir sy’n cynorthwyo sgyrsiau ehangach.
Dyma alwad i weithredu: i gael y wybodaeth ddiweddaraf, i drefnu ac i godi llais dros yr hyn sydd ei angen ar ein cymunedau. Ac nid y llawlyfr hwn yw diwedd y drafodaeth. Mae’n un cam mewn sgwrs barhaus, oherwydd rydyn ni’n byw ar arfordir sy’n newid drwy’r amser. Bydd angen i’n dealltwriaeth, ein gwaith cynllunio a’n hymateb cymunedol addasu gyda’r newid hwnnw.
Tu hwnt i’r prosiect: Sut rydyn ni wedi newid
Fe wnaethom ofyn i ambell aelod o’n grŵp cyd-gynhyrchu a oedd unrhyw beth maen nhw’n ei feddwl neu’n ei wneud yn wahanol o ganlyniad i’w hymwneud â Newid Llanw. Dyma’r hyn a ddywedon nhw:
Mae’r prosiect wedi fy helpu i ddeall llawer o faterion newydd nad oeddwn yn ymwybodol ohonyn nhw o ran addasu arfordirol. Mae wedi bod yn wych gweld beth mae cymunedau eraill yn yr ardal eisoes yn ei wneud i fod yn barod a helpu eu hunain pan fydd rhywbeth yn digwydd. Mae hynny wedi fy ysbrydoli i weld beth y gellir ei wneud yn fy nghymuned i fy hun.
Ers i mi ymwneud â Newid Llanw, wrth yrru yn Nyffryn Dyfi ac ar hyd ffyrdd yr arfordir, rwy’n cael fy hun yn ystyried uchder y tir uwchben lefel y môr/afon. Ac yna meddwl am yr effaith y bydd cynnydd cymharol fach yn lefelau’r llanw yn ei chael ar yr ardal gyfagos: tir fferm, ar drafnidiaeth (ffyrdd a’r rheilffordd), tai a bywydau pobl.
